گفتوگو با دكتر محمود قرآننويس رئيس دانشكده فيزيك پلاسما واحد علوم و تحقيقات تهران
تنها همكار آژانس بينالمللي انرژي اتمي در خاورميانه هستيم
«دكترايم را در رشته فيوژن يا همان گداخت هستهاي از هند گرفتهام و پس از 13 سال سابقه همكاري با سازمان انرژي اتمي از آنجا بيرون آمدم و به تنهايي اينجا را تاسيس كردم، اين بناي عظيم در ابتدا يك تپه بود، نقشه را خودم دادم، دستگاهها را خودم خريداري كردم، آجر به آجر اينجا را خودم بالاي سرش ايستادهام تا به اينجا رسيد و دانشكده فيزيك پلاسماي واحد علوم و تحقيقات شكل گرفت. نيروهاي متخصص را بهتدريج از دانشجوياني كه گرفتم و در دوره فوقليسانس و دكترا تحصيل ميكردند جذب كردم. آموزش دادم و از استادهاي خارجي دعوت كردم براي آموزش به دانشجويان به كشور ما بيايند كه آنها هم يكي دو هفتهاي ميآمدند اما چون مشكل داشتند ميرفتند...» اعتراف ميكنم كه مصاحبه دكتر قرآننويس كار سختي بود، يكي بنا به درجه بالاي علمي وي و ديگر فروتني و امتناعش در جواب دادن به سوالاتي كه به نوعي به خودش مربوط ميشد. هرچه اصرار كردم كه گوشهاي از خاطرات يا بيوگرافي شخصياش را براي درج در مصاحبه بگويد طفره ميرفت و ميخواست دستاوردهاي دانشكده و دانشجويانش را معرفي كند و اين چند كلمه هم در آن ميان براي من غنيمت بود. گفتوگو با موسس و رئيس دانشكده فيزيك پلاسماي واحد علوم و تحقيقات تهران كه تنها همكار آژانس بينالمللي انرژي اتمي در خاورميانه است را در زير بخوانيد.
دانشكده فيزيك پلاسما با چه هدفي آغاز به كار كرد، سير تحولات آن در چند سال اخير چه بوده و به چه موفقيتهايي دست يافته است؟
برخلاف دانشگاههاي دولتي كه پروژههاي در سطح دكترا و كارشناسيارشدشان، بيشتر كارهاي تئوري و محاسباتي است، هدف دانشگاه آزاد اسلامي اين بود كه دانشجويانمان را در سطح فوقليسانس و دكترا به سمت كارهاي عملي سوق بدهيم، درواقع كارمان را به دو دسته تقسيم كرديم؛ اول كارهاي تحقيقاتي پيشرفته كه دنيا الان درگير آن است مثل گداخت هستهاي و ديگر كاربردهاي پلاسما در صنعت.
زماني كه من از سازمان انرژي اتمي به اينجا منتقل شدم اين زمين را انتخاب كردم و حتي نقشه ساختمان را خودم دادم و مركزي به نام تحقيقات پلاسما يا تحقيقات در زمينه گداخت هستهاي را در ايران پايهگذاري كردم.
با حمايتهاي دكتر جاسبي آغاز به كار رسمي ما در سال 73 بود و در حدود 9-8 ماه پس از آن اين ساختمان ساخته شد و ما توانستيم يك رآكتور مرتبط با جوش هستهاي از كشور چين خريداري كنيم كه اين رآكتور در مهرماه سال 73 به تهران رسيد و در بهمنماه همان سال توسط حجتالاسلام ناطق نوري كه در آن زمان رئيس مجلس بودند افتتاح شد. اين دستگاه توسط چينيها راهاندازي شد و بعد از آن دستگاه را تحويل ما دادند و رفتند.
ما چون واقعا در ايران علممان در حد كشورهايي مثل آمريكا و اروپا در زمينه گداخت نبود اوايل مشكلات خيلي زيادي داشتيم، متاسفانه ما حتي نيروهايي را كه در سطح فوقليسانس و دكترا ميآورديم به دليل اينكه در زمينه گداخت هستهاي دنيا با مشكل نيروي انساني و متخصص روبهرو است از دست ميداديم و بيشتر نيروهايمان جذب كشورهاي ژاپن، آمريكا و يا كشورهاي اروپايي ميشدند و دانشجوهاي ما به راحتي براي ادامه تحصيل و براي كار جذب اين كشورها ميشدند و حقوقهاي خيلي بالايي هم به آنها ميدادند و با اين حقوقهايي كه ما ميداديم نميتوانستيم آنها را نگهداري كنيم.
رفتهرفته ديديم كه بايد فكري بكنيم، تعداد دانشجويان را در سطح دكترا افزايش داديم، تا لااقل 50 درصد اينها كه جذب خارج ميشوند، 50 درصد باقيمانده را ما خودمان بتوانيم نگهداري كنيم كه اين راهحل موثر بود و الان خوشبختانه توانستهايم تعدادي از اين دانشجويان را نگه داريم.
مهمترين موفقيت ما مربوط به همكاريمان با آژانس بينالمللي انرژي اتمي است. ما چهار سال پيش با آژانس بينالمللي انرژي اتمي قراردادي بستيم و در واقع در خاورميانه تنها كشوري كه با آژانس قرارداد بسته ايران است.
به علت فعاليتهاي علمي- پژوهشي كه ما در طول ساليان گذشته انجام داديم، آژانس تشخيص داد اين قرارداد با دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات بسته شود، اين قراردادي همزمان با 15 كشور دنيا در قالب يك پروژه مشترك تعريف شد پروژههايي كه در رابطه با گداخت دنيا دارد انجام ميشود بين اين 16 عضو تقسيم ميشود. رآكتورهايي كه در دنيا وجود دارد حدود 60-50 رآكتور است كه از اين تعداد 32 عدد فعال است كه رآكتور ايران به نام تيبا ثبت شده و جزو رآكتورهاي فعال است. اين رآكتور درواقع متعلق به دانشگاه آزاد اسلامي است و اين براي دانشگاه آزاد اسلامي افتخار بزرگي است.
اما در خصوص قراردادي كه با آژانس بستيم، يكي از مفاد آن اين بود كه ما تبليغاتي نكنيم يعني فعاليت انجام دهيم اما تبليغات و اطلاعرساني در اين مورد انجام نشود و به صورت محرمانه باشد كه ما هم پذيرفتيم و حسن اين موضوع اين بود كه درواقع به ما اجازه دادند وارد حيطه 15 كشور مطرح دنيا در زمين دانش هستهاي شويم و اطلاعات و تكنولوژي خودمان را با آنها مبادله كنيم.
دو سال يك بار هم ما يك مجمع داريم در آژانس كه اين 15 كشور جمع ميشود و هر كشوري گزارش فعاليتهايش را ارائه ميدهد.
تحريم براي ما ضربه بزرگي است چون از نظر تكنولوژي ما قطعاتي را نياز داشتيم كه از كشورهاي خارجي وارد كنيم كه اين كشورها مانع ورود تكنولوژي و قطعات مورد نياز ميشدند ولي در قالب قراردادي كه با آژانس منعقد كرديم، آژانس پس از اين، قطعات را براي ما ميخريد سپس در اختيار ما قرار ميداد. خوشبختانه اين قرارداد در حال حاضر ادامه دارد و ما به طور مرتب در كنفرانسهاي آژانس بينالمللي شركت ميكنيم و آژانس بودجه دانشجويان ما را براي شركت در اين كنفرانسها تامين ميكند.
آيا برنامه مشترك ديگري هم با آژانس داريد و يا در آينده خواهيد داشت؟
پروژهاي است به نام «ايتر» در فرانسه كه الان 6 كشور عضو آن هستند و هدف آن هم درواقع ساختن يك خورشيد روي زمين است. دنيا تصميم گرفته ماشيني بسازد و آن ماشين نهايتا به سمت رآكتور حركت كند يعني به مرحله اقتصادي برسد و رآكتورهاي جوش هستهاي را به بازار عرضه كند. اين پروژه يك پروژه 12 ساله است كه آمريكا و ژاپن خيلي تلاش كردند مركز رآكتور در كشور آنها باشد ولي نهايتا ايتر در فرانسه قرار گرفت كه اكنون در حال ساختمانسازي و جمعآوري نيروهاي متخصص از تمام دنيا است و بناست هر قسمتي را يك كشور بسازد كه تعداد كشورها در حال افزايش است و كشورهاي ديگر به اين پروژه ميپيوندند و ما هم خيلي علاقهمند بوديم كه وارد اين پروژه شويم ولي متاسفانه به دليل تحريمها و مسائل سياسي اجازه ورود به eter را پيدا نكرديم. در واقع آمريكا موافقت نكرد ايران وارد اين پروژه شود، چون اگر ما وارد اين پروژه ميشديم از نظر بينالمللي خيلي براي ما خوب بود. البته همچنان در حال پيگيري هستيم و مسوول گداخت هستهاي اروپا قول داده كه اول ما را به اروپا متصل كند و سپس به پروژه اصلي مرتبط شويم. ما براي آنها توضيح داديم كه دانشگاه آزاد اسلامي يك دانشگاه سياسي نيست و خصوصي است و گفتيم كه اگر شما با دولت ما مشكل داريد به ما ارتباطي ندارد چون ما آدمهاي سياسي نيستيم و تنها مركزي علمي را تاسيس كردهايم و اهداف ما نيز مشخص است و رازي در ميان نيست، كما اينكه هميشه محيط اينجا هم باز بوده و افراد زيادي در اينجا آمدهاند به نام پروژههاي مشترك مانند تركيه و آمريكا و... واقعا ما پروژههاي محرمانهاي يا نظامي را نداشتهايم و نخواستهايم كه داشته باشيم و اهداف ما واقعا تحقيقاتي، كمك به انجام پروژههاي دانشجويي و مطرحكردن دانشگاه آزاد اسلامي در دنيا است.
به جرات ميگويم الان آن طوري كه دانشگاه آزاد اسلامي و آزمايشگاه فيزيك پلاسما در دنيا مطرح است دانشگاه صنعتي شريف يا دانشگاههاي دولتي ديگر در حالي كه اين همه هم سابقه دارند مطرح نيستند.
شما به ساختن خورشيد در روي زمين اشاره كرديد اين مساله يا همان گداخت يا جوش هستهاي را بازتر ميكنيد؟
گداخت هستهاي يعني يك خورشيد روي زمين، اطلاع داريد كه دماي مركز خورشيد 1000 ميليون درجه سانتيگراد است، ماهيت خورشيد يون هيدروژن است نيروي ثقل خورشيد خيلي زياد است، يعني فشار بالا و دماي بالا. اين دما سبب ميشود كه يونها با هم عمل جوش انجام دهند در حقيقت قانون فيزيك يعني نيروي كلوني كه معتقد است يونهاي همنام همديگر را دفع ميكنند را نقض ميكنند. به دليل اينكه فشار با دماي بالا و دماي مركز ثقل بالا در خورشيد وجود دارد اين قانون نقض ميشود و يونهاي هيدروژن با يكديگر واكنش نشان ميدهند و هستهها داخل هم رفته و شكسته ميشوند. وقتي هستهها داخل هم ميروند و جوش ميخورند مقداري جرم از دست ميرود، جرم از بينرفته تبديل به حرارت ميشود و ما آن حرارت را از خورشيد دريافت ميكنيم. پس ميلياردها هسته با هم جوش ميخورند و ميلياردها جرم از دست رفته تبديل به حرارت ميشود و ما اين انرژي را دريافت ميكنيم، هدف ما اين است كه يك خورشيد در روي زمين با همين مشخصات بسازيم.
هرچند هيدروژن در طبيعت كم داريم ولي ايزوتوپهاي هيدروژن مانند دوتريوم و تريتيوم موجود است، دوتريوم در آب دريا به وفور يافت ميشود ما براي عمل جوش هستهاي ميتوانيم از دوتريوم، استفاده كنيم. يا تريتيوم كه به صورت مصنوعي ساخته ميشود. در اين عمل دوتريوم و تريتيوم كه از ايزوتوپهاي هيدروژن هستند به هم جوش داده ميشوند و عمل گداخت انجام ميگيرد و حرارت آزاد ميشود.
سر راه اين مساله مشكلات زيادي وجود دارد مثلا رسيدن به هزار ميليون درجه سانتيگراد كار راحتي نيست شما هر رآكتوري كه داشته باشيد در كوتاهمدت تبديل به بخار ميشود. در سال 1960 روسها شروع كردند به تحقيقات در زمينه گداخت هستهاي، يعني طراحي رآكتور به صورت تئوري و خيلي خوشبينانه فكر ميكردند كه ميتوانند به راحتي آن را در زمين كنترل كنند، مشكلات مربوط به تئوري را حل كردند ولي مشكلات تكنولوژي خيلي زياد بود، همزمان آمريكاييها و اروپاييها تحقيق در زمينههاي مختلف گداخت را شروع كردند و درحالحاضر اين گداخت هستهاي را براي چند دقيقه در اروپا، در پروژهاي به نام «جت» كه مركزش در لندن است توانستهاند انجام دهند و عمل جوش هستهاي براي چند دقيقه در زمين اجرا شده است.
كشورهاي پيشرفته در زمينه جوش هستهاي كدام كشورها هستند و ما در كدام مرتبه دستهبندي ميشويم؟
در كشور ژاپن به دليل اينكه مشكل انرژي دارد، سرمايهگذاري زيادي انجام شده و براي مدت كوتاهي توانسته عمل جوش هستهاي را انجام دهد. كشورهاي ديگري، مانند هند، كرهجنوبي، روسيه و حتي اروپاييها، هر كدام جداگانه در اين زمينه تحقيقات انجام ميدهند كه اسامي رآكتورهاي آنها موجود است. در خاورميانه مصر، رآكتوري از آلمان گرفت كه متاسفانه به علت نداشتن نيروي متخصص و نداشتن بودجه از رده خارج شد و با افتخار اعلام ميكنم كه در خاورميانه تنها كشوري كه در زمينه گداخت هستهاي فعال است، دانشكده فيزيك پلاسماي دانشگاه آزاد اسلامي است.
دانشكده فيزيك پلاسماي دانشگاه آزاد اسلامي آيا به طور مستقل بنا ندارد فعاليتي در حوزه پروژه ايتر داشته باشد؟
اتفاقا در آينده پروژه بعدي و ماشين دومي كه ميخواهيم طراحي كنيم، ماشيني است در جهت اهداف ايتر، يعني فعاليتهايي كه در اين ماشين انجام ميشود را در سايز خيلي كوچك در ايران انجام دهيم. آژانس انرژي اتمي اشكالهايي كه در ايتر وجود دارد را بين كشورهايي مثل ايران كه رآكتورهاي كوچكتري دارند توزيع ميكند و ميگويد اين پديده را مطالعه كنيد و علت آن را به ما اطلاع دهيد تا ديگر در اين ماشينهاي بزرگ تكرار نشود و اين قرارداد هم كه با آژانس بستهايم هدفش همين است در حقيقت اشكالات موجود با ماشينهاي كوچك برطرف شده و به ماشينهاي بزرگتر گزارش داده شود كه درواقع براي توليد برق استفاده ميشوند. البته بايد بگويم كه هر ماشين هم يك توانايي مخصوص دارد، ماشين ما يك شناسنامهاي دارد و يك كار خاصي ميتواند انجام دهد. ماشيني كه در سوئيس، سوئد و انگليس وجود دارد آنها هم هركدام يك توانايي ديگري دارند و در حال حاضر ما بنا داريم به كمك سه، چهار كشور ديگر به صورت پروژهاي مشترك در ايران رآكتور بعدي را راهاندازي كنيم كه البته اين موضوع مستلزم حمايت ملي است و فقط بحث دانشگاه آزاد اسلامي نيست، من خودم زياد مايل نيستم كه پول شهريه دانشجو را سرمايهگذاري كنم هرچند اين براي دانشگاه افتخار است اما دولت بايد حمايت كند و اين موضوع به صورت پروژه ملي مطرح شود.
چه رشتههايي براي نخستينبار در اين دانشكده پايهگذاري شد و ديگر اينكه اين دانشكده تابهحال چند فارغالتحصيل داشته و تعداد دانشجويان آن چه تعداد است؟
شما استحضار داريد كه اكثر ليسانسهاي فيزيك وقتي فارغالتحصيل ميشوند بيكار هستند و كسي آنچنان مايل به تحصيل در اين رشته نيست و همه ترجيح ميدهند در رشتههاي مهندسي تحصيل كنند. ما برنامهاي ترتيب داديم و براي اولين بار سه گرايش در ايران آورديم كه مهندسي فيزيك پلاسما، فيزيك ليزر و فيزيك حالت جامد بودند، يعني دانشجويان را به سمت كارهاي عملي سوق داديم تا وقتي دانشجو فارغالتحصيل ميشود بتواند وارد بازار كار شود.
دانشكده ما در حال حاضر 100 دانشجوي فوقليسانس و 75 دانشجوي دكترا را آموزش ميدهد و 700 دانشجوي ليسانس هم داريد. تا به امروز هم از اين دانشكده حدود 28 دكترا، حدود 200 نفر در مقطع فوقليسانس و نزديك به 700 نفر ليسانس در اين سالها موفق به اخذ مدرك شدهاند.
E-Commiunication Center
Copyright ©2007I.A.U. Islamic Azad University. Science and Research Branch All rights reserved
